सुभेदार विष्णु सखाराम परुळेकर : परुळेकर कुटुंबाच्या कर्तृत्वाची गौरवशाली परंपरा
ब्रिटिश शासनाच्या काळात आपल्या समाजातील अनेक कुटुंबांनी विविध क्षेत्रांत आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. शिक्षण, लष्करी सेवा, शेती, व्यापार आणि सामाजिक कार्य या क्षेत्रांत अनेकांनी उल्लेखनीय कामगिरी केली. या प्रवाहात परुळेकर कुटुंबीयही मागे नव्हते.
परुळेकर कुटुंबाच्या इतिहासात कर्तृत्व, शौर्य, शिस्त आणि दूरदृष्टी यांचे प्रतीक म्हणून ज्या व्यक्तीचे नाव आवर्जून घेतले जाते, ते म्हणजे सुभेदार विष्णु सखाराम परुळेकर.
ब्रिटिश भारतीय लष्करी सेवेत त्यांनी VCO सुभेदार या पदापर्यंत मजल मारली. वेंगुर्ला परिसरात ते ‘सुभेदार परुळेकर’ या नावानेच परिचित होते. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची आणि कर्तृत्वाची आठवण आजही जुन्या पिढीतील अनेकांच्या स्मरणात आहे.
मठ पाडलोसचे मूळ घर
सुमारे शंभर वर्षांपूर्वी सुभेदार विष्णु सखाराम परुळेकर यांनी मठ पाडलोस परिसरात घर बांधले. पुढे हे घर त्यांच्या तेरा मुला-मुलींच्या कुटुंबाचे मूळ घर म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
पाडलोसचे हे जुने घर म्हणजे परुळेकर कुटुंबाच्या अनेक पिढ्यांच्या आठवणी, परंपरा आणि संस्कारांचे केंद्र आहे.
आजही या मूळ घरात पूर्वापार चालत आलेल्या अनेक कौटुंबिक परंपरा जपल्या जातात. सण-उत्सव मोठ्या श्रद्धेने साजरे केले जातात. दरवर्षी नागपंचमी, गणेशपूजन, अनंत चतुर्दशी तसेच ब्राह्मण भोजन यांसारखे धार्मिक कार्यक्रम परंपरेने पार पडतात.
काळ बदलला, कुटुंबातील अनेक सदस्य वेगवेगळ्या शहरांत आणि देशांत स्थायिक झाले; मात्र या मूळ घराशी जोडलेली नाळ आणि कौटुंबिक परंपरा आजही कायम आहे.
सुभेदारांचे व्यक्तिमत्त्व
सुभेदार विष्णु सखाराम परुळेकर हे उंच, धिप्पाड आणि मजबूत शरीरयष्टीचे होते, असे जुन्या पिढीतील लोक सांगतात. त्यांचे काळेभोर, पाणीदार डोळे आणि उग्र, करारी चेहरा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला वेगळीच ओळख देत असे.
स्वभावाने ते मितभाषी होते. मात्र गरज पडली की ते आपले मत अत्यंत स्पष्ट आणि रोखठोकपणे मांडत. लष्करी सेवेमुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात शिस्त, धैर्य आणि निर्णयक्षमता रुजली होती.
त्यांना घोडेस्वारीची विशेष आवड होती. ते अनेकदा घोड्यावरून फेरफटका मारत असत. त्यांच्या शौर्याचे आणि धाडसाचे अनेक किस्से जुन्या पिढीतील लोकांकडून सांगितले जात.
त्यांच्याकडे असलेली रत्नजडित तलवार आणि इतर अस्त्रे ही त्यांच्या वैभवाची आणि लष्करी पार्श्वभूमीची आठवण होती. मात्र काळाच्या ओघात ही तलवार आणि इतर वस्तू आज नेमक्या कुठे आहेत, याची माहिती उपलब्ध नाही.
तीन पत्नी आणि तेरा अपत्यांचा परिवार
सुभेदार विष्णु सखाराम परुळेकर यांच्या कौटुंबिक जीवनाची एक वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे त्यांच्या तीन पत्नी होत्या आणि तिन्ही पत्नींचे नाव लक्ष्मी परुळेकर होते.
पहिली पत्नी – लक्ष्मी परुळेकर
पहिल्या पत्नी लक्ष्मी परुळेकर यांना एकच मुलगा झाला—
१. डॉ. रामचंद्र परुळेकर
पहिल्या पत्नीच्या निधनानंतर सुभेदारांनी दुसरे लग्न केले.
दुसरी पत्नी – लक्ष्मी परुळेकर
दुसऱ्या पत्नीचे नावही लक्ष्मी परुळेकर होते. त्यांना तीन अपत्ये झाली—
दुसऱ्या पत्नीच्या निधनानंतर सुभेदारांनी तिसरे लग्न केले.
तिसरी पत्नी – लक्ष्मी परुळेकर
तिसऱ्या पत्नीचे नावही लक्ष्मी परुळेकर होते. त्यांना नऊ अपत्ये झाली—
अशा प्रकारे सुभेदार विष्णु सखाराम परुळेकर यांना एकूण १३ मुले-मुली होती.
पसरलेला परुळेकर परिवार
काळाच्या ओघात या तेरा मुला-मुलींचे परिवार वेगवेगळ्या ठिकाणी स्थायिक झाले. परुळेकर कुटुंबाची पाळेमुळे पाडलोसशी जोडलेली असली तरी आज या परिवाराच्या शाखा मुंबई, गुजरात, रत्नागिरी, पुणे अशा विविध ठिकाणी पसरल्या आहेत. काही कुटुंबीय तर परदेशातही स्थायिक झाले आहेत.
एकेकाळी पाडलोसच्या एका घरातून सुरू झालेला हा परिवार आज विविध शहरांमध्ये आणि देशांमध्ये विस्तारला आहे. मात्र या सर्व शाखांच्या मुळाशी आहे ते मठ पाडलोसचे जुने घर आणि सुभेदार विष्णु सखाराम परुळेकर यांचा वारसा.
समाजसेवेची परंपरा
सुभेदारांचे कर्तृत्व केवळ लष्करी सेवेतच मर्यादित नव्हते. ते समाजातील गरीब आणि गरजू लोकांच्या मदतीला धावून जात असत, अशा अनेक आठवणी आजही सांगितल्या जातात.
एका गरीब व्यक्तीची जमीन लिलावात गेल्यानंतर सुभेदारांनी ती जमीन लिलावात घेतली आणि नंतर तीच जमीन त्या गरीब व्यक्तीला परत केली, असा एक हृदयस्पर्शी किस्सा सांगितला जातो.
त्यांनी अनेक गरजू व्यक्तींना आर्थिक मदत केली. गावात तसेच शेजारच्या गावांमध्ये अनेक जमिनी विकत घेतल्या. पुढे काळ बदलला आणि कुळ कायद्यामुळे त्यातील अनेक जमिनी कुळांकडे गेल्या.
मात्र संपत्तीपेक्षा माणुसकी जपण्याची वृत्ती हा त्यांचा मोठा वारसा होता.
शिक्षणाचे महत्त्व ओळखणारे सुभेदार
त्या काळात शिक्षणाच्या संधी आजच्या तुलनेत अत्यंत मर्यादित होत्या. ग्रामीण भागातून मुला-मुलींना उच्च शिक्षण देणे हे मोठे आव्हान होते. मात्र सुभेदारांनी काळाची गरज ओळखली. शिक्षण हेच पुढील पिढीच्या प्रगतीचे साधन आहे, हे त्यांनी जाणले आणि आपल्या मुला-मुलींना उच्च शिक्षण घेण्यासाठी प्रोत्साहन दिले.
याच दूरदृष्टीमुळे पुढील पिढ्यांना शिक्षण, नोकरी आणि विविध क्षेत्रांत प्रगती करण्याच्या संधी मिळाल्या.
एक घर, एक परिवार आणि अनेक पिढ्यांचा इतिहास
पाडलोसचे जुने घर हे केवळ एक वास्तू नाही. ते परुळेकर कुटुंबाच्या इतिहासाचे जिवंत प्रतीक आहे.
या घराने अनेक पिढ्या पाहिल्या. सुख-दुःखाचे प्रसंग पाहिले. सण-उत्सव पाहिले. कुटुंबातील नवीन पिढ्यांचे आगमन पाहिले. अनेकजण शिक्षणासाठी, नोकरीसाठी आणि व्यवसायासाठी दूर गेले; पण या घराशी असलेले नाते कायम राहिले.
आजही जेव्हा परुळेकर परिवारातील सदस्य या मूळ घरी एकत्र येतात, तेव्हा त्या भिंती, ते अंगण आणि त्या परंपरा त्यांना आपल्या पूर्वजांची आठवण करून देतात.
वारसा जपण्याची जबाबदारी
आजच्या पिढीसमोर सर्वांत मोठे आव्हान आहे ते आपल्या पूर्वजांचा इतिहास जतन करण्याचे.
सुभेदार विष्णु सखाराम परुळेकर यांच्याशी संबंधित जुनी छायाचित्रे, लष्करी कागदपत्रे, पत्रव्यवहार, जमीन-जुमल्याच्या नोंदी, शस्त्रे, कौटुंबिक कागदपत्रे आणि जुन्या पिढीच्या आठवणी यांचे संकलन झाले, तर परुळेकर कुटुंबाचा एक सुंदर आणि समृद्ध इतिहास पुढील पिढ्यांसाठी जतन करता येईल.
विशेषतः त्यांच्या लष्करी सेवेशी संबंधित माहिती आणि त्यांची रत्नजडित तलवार व इतर अस्त्रे यांचा शोध घेणे हीदेखील एक महत्त्वाची ऐतिहासिक मोहीम ठरू शकते.
समारोप
सुभेदार विष्णु सखाराम परुळेकर यांचे जीवन म्हणजे शौर्य, शिस्त, कर्तृत्व, माणुसकी, शिक्षणाची दूरदृष्टी आणि कुटुंबाच्या उभारणीचा इतिहास आहे.
एका पिढीने उभारलेला पाया पुढील अनेक पिढ्यांना उभारी देऊ शकतो, याचे सुभेदारांचे जीवन हे उदाहरण आहे.
आज परुळेकर कुटुंबातील सदस्य महाराष्ट्रात, गुजरातमध्ये, देशाच्या विविध भागांत आणि परदेशात आपल्या क्षेत्रात कार्यरत आहेत. हीच त्या कर्तृत्ववान पूर्वजांच्या परंपरेची पुढची पायरी आहे.
पाडलोसच्या त्या जुन्या घरापासून सुरू झालेला हा परिवाराचा प्रवास आज अनेक दिशांना पोहोचला आहे.
त्यांच्या कार्याचा आदर्श घेऊन पुढील पिढीने शिक्षण, कर्तृत्व, माणुसकी आणि समाजसेवा यांची परंपरा पुढे नेणे, हाच सुभेदार विष्णु सखाराम परुळेकर यांच्या स्मृतीला खरा मानाचा मुजरा ठरेल.
“मुळांशी नाते जपणारा परिवारच भविष्याच्या आकाशात उंच भरारी घेऊ शकतो.”
सुभेदार विष्णु सखाराम परुळेकर यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन!
No comments:
Post a Comment